SEMİNER KONUŞMALARI

---

“EKONOMİ VE ARAŞTIRMACI GAZETECİLİK”

Zülfikar DOĞAN

Milliyet Gazetesi

Öncelikle merhaba diyorum hepinize.

Daha önce, Mayıs ayında Basın-Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü tarafından Denizli’de düzenlenen yerel medya eğitim seminerine ilk kez katılmıştım. Ondan sonra da, bu ikincisinde yine birlikte olmak istediklerini iletti arkadaşlar. Ben de açıkçası, sizlerle burada beraber olup, hem ekonomi gazeteciliği üzerine hem de araştırmacı gazetecilik üzerine sohbet etmenin yararlı olacağını düşündüğüm için sizlerle beraberim.

Yerel basının, özellikle yerel medyanın tabii yansımalarını biz pek fazla göremiyebiliyoruz, büyük kentlerde gazetecilik yapan arkadaşlarınız olarak. Sabahleyin, Iğdırlı gazeteci ağabeyimiz Aydın Bey ile beraberdik, çok hoş anektodlar aldım. Başından geçen çok hoş olaylar anlattı. Kendisine dedim ki; “siz bunları not alın, gerçekten ilginç anılar, ilginç olaylar”. Sizlerin görev yaptığı yerler tabii daha küçük, insan ilişkilerinin belki daha yakın olduğu, yaptığınız haberlerden ötürü çok daha sert tepkiler ile karşılaştığınız yerler. O nedenle, belki bizlere göre daha sıkıntılı bir meslek yaşantınız olabiliyor. Ama yine de şunu hepimiz bir ortak kanaat olarak paylaşıyoruzdur sanıyorum, gazetecilik mesleğini sevmesek, zaten normal koşullarda hakikaten yapılacak bir iş değil. Çünkü gördüğünüz tepkiler, zaman zaman özel yaşantınıza, sosyal yaşantınıza kadar müdahaleler olabiliyor, ama çok güzel bir mesleğimiz var, öncelikle bunu bir kez daha tespit etmekte yarar var, diye düşünüyorum.

Sözlerimin başında da belirttim, sizlere biraz ekonomi gazeteciliği, biraz da araştırmacı gazetecilik üzerine düşüncelerimi aktarmaya çalışacağım. Tabii, “niye ikisi birbiri ile bağlantılı?” diye düşünecek olursak, Türkiye’de ortaya çıkan haber boyutu ile ortaya çıkan skandallara, büyük olaylara baktığımız zaman, bunların çoğunun ekonomi kaynaklı olduğunu görüyoruz. Yani büyük soygunlar, büyük vurgunlar, büyük yolsuzluklar, bunun yanı sıra siyasi skandallar da yaşanabiliyor, polisiye skandallar da yaşanabiliyor. Fakat dediğim gibi, Türkiye’yi sarsan olayların en azından büyük bölümü ekonomik kaynaklı ve çıkar amaçlı ilişkileri içeren haberler olduğu için araştırmacı gazetecilik boyutu da, daha çok bu alana yönelebiliyor.

Ekonomi gazeteciliğinden başlayacak olursak, 1970’li yıllara gelinceye kadar, Türkiye’de ekonomi gazeteciliği aslında o kadar önemli bir uzmanlık alanı değildi. Gerekçesi de zaten hepinizin malumu. Türkiye ekonomisi, çok dışa kapalı bir ekonomiydi. Türkiye’nin dış ticaret rakamlarına, o dönem itibarı ile bakacak olursak, Türkiye’nin toplam ihracaatı 2 milyar dolar civarındaydı. Oysa bugün 28-30 milyar dolarlık bir ihracaat hedefini bile yetersiz bulabiliyoruz. Türkiye’nin kapasitesini bu rakam yansıtmıyor diyebiliyoruz. Neden? Çünkü, o yıllarda dediğim gibi Türkiye ekonomisi dışa kapalı bir ekonomiydi. Kendimiz içeride üretip, kendimiz yiyorduk. Dışarı ile bir bağımız yoktu.

1980’den sonra, özellikle 1980’li yılların başından itibaren Türkiye ekonomisi, hem ihracata dayalı büyüme modeline geçiş, hem piyasa ekonomisine geçiş, hem de dışa açılma ile birlikte dünya ekonomisi ile biraz içiçe geçmeye başladı. Türk işadamlarının, sanayicilerinin dış dünyaya olan ilgileri arttı. Dolayısıyla gazeteler de, bunu bir şekilde sayfalarına yansıtmak mecburiyetinde kaldılar. Çünkü o zamana kadar, işte sadece buğday taban fiyatı, fındık taban fiyatı veya maaş zamları gibi bir takım çok kısır başlıklardan oluşan ekonomi haberciliği, giderek dünya ekonomi olaylarını da kavrayacak şekilde (piyasaların gelişmesi ile para piyasaları gelişti, yatırımcılar, tasarruflar açısından seçenekler farklılaştı. Yani bugün şu salonda oturan arkadaşlarımın bile sanırım, en azından bir bölümünün sahip olduğu hisse senetleri vardır. Borsada oynuyor olabilirler veya tasarruflarını değişik alanlarda değerlendiriyor olabilirler. Vadeli mevduatta, repoda, hazine kağıtlarını değerlendiriyor olabilirler) çok daha geniş bir kesimin ilgi alanı haline gelmeye başladı. Gazeteciler de mecburen buna yer ayırmak zorunda kaldılar.

1980’li yılların başına geldiğimizde, benim çalıştığım gazete de dahil, Milliyet gazetesi de dahil, büyük ve ciddi gazetelerin ekonomi sayfaları en fazla yarım sayfa veya bir sayfaydı. Bugün bakıyoruz, Türkiye’de halen iki üç tane, tamamiyle ekonomi haberi veren günlük ekonomi gazetesi yayınlanıyor. Baştan sona ekonomi haberleri ile dolu. Günlük gazetelerin hepsinde dört sayfa ile sekiz sayfa, 12 sayfaya kadar çıkan ekonomi bölümleri var. Bu bölümler kendi içlerinde alt bölümlere ayrılıyor. Finanstı, iş dünyasıydı, dünya ekonomisi ile ilgili haberler falan... Dolayısıyla çok geniş bir ekonomi haberciliği boyutu Türk basınında gündeme gelmiş durumda. Beraberinde, bu alanda uzman gazetecilerin istihdamını da getiriyor. Türk basını, maalesef bu rüzgara biraz zayıf yakalandı. O nedenle de, ekonomi gazeteciliği alanında şu anda bile, hala, Türkiye’deki basın kuruluşlarında çalışan insanların arkasından yeni kadrolar gelmiyor, yeni insanlar yetişmiyor. Bunun da birinci nedeni, dediğim gibi, ekonomi gazeteciliği diğer alanlara göre biraz daha farklı. Konular çok sıcak değil, genelde soğuk konular. Rakamlar ile hesap-kitap ile uğraşıyorsunuz. O nedenle, pek çok insana cazip gelmeyebiliyor ekonomi haberciliği. Bunun yanı sıra ihtisas alanı olarak kendisine bu bölümü, bu gazetecilik alanını seçmiş meslektaşlarımızın sayısı o dönemde yetersiz. Her gazetede, mesela ben Milliyet gazetesine 1984 yılında başladığımda, ekonomi alanında, tek başımaydım. Yani Ankara’da, benden başka Milliyet gazetesinin Ankara bürosunda ekonomi haberlerine bakan kişi yoktu. Hala da öyle. Aradan geçen 16 yılda, en fazla bir arkadaşımız, o da İzmir büromuzdan Ankara’ya naklini istediği için geldi. O da ekonomi haberlerine bakıyor. İki kişiyiz Ankara’da, ama bütün ekonomik gelişmeleri gücümüz yettiğince takip etmeye çalışıyoruz. Oysa gazetelerin merkezlerinde, ekonomi servisleri çok daha büyüdü, çok daha boyutlandı.

Ekonomi gazeteciliğini bu şekilde sizlere kısaca aktarmaya çalıştıktan sonra, tabii bizler daha çok gazetelerin merkez birimlerinde çalışan kişiler olarak, Türkiye genelini ilgilendiren ekonomi haberlerine bakıyoruz. Bunlar daha çok, sayfalarımıza yansıyabiliyor ya da dış dünyayı, Türkiye’yi ilgilendiren ekonomik gelişmeleri bir boyutu ile vermeye çalışıyoruz. Fakat, Türkiye ekonomisinin yapısına baktığımız zaman, dünyanın genelinde de bu böyle. Mesela, 20 gün kadar önce Almanya’da bir toplantıya katılmıştım, küçük ve orta boy işletmeler ile ilgili, KOBİ’ler ile ilgili... Hemen hemen Türkiye’deki ekonomik yapıyı orada da görmek mümkün. Yani bugün, bizim KOBİ standardı dediğimiz, 15-20 ile 150-200’e kadar varan sayıda işçi istihdam eden, ya aile işletmesi veya en fazla bir kaç ortaklı işletmeler şeklinde örgütlenen kuruluşlar, Türkiye ekonomisinin %95’ni oluşturuyor. Yani, özel sektör dediğimiz kesimin %95’ni, bu tip işletmeler oluşturuyor Türkiye’de. Aynı oran Almanya için de geçerli. Yani, Alman ekonomisinin %90’dan fazlasını KOBİ tarzındaki işletmeler oluşturuyor, bunlar ayakta tutuyor. Çünkü bu işletmeler, ülkenin büyük bölümüne yayılmış, yani bir Koç Holding, bir Sabancı Holding dediğiniz zaman, bunlar belki boyut olarak çok büyük guruplar. İmaj olarakta Türkiye ekonomisi üzerinde çok etkinler, fakat ekonominin üretkenliği, istihdamı ve diğer alanlardaki payı açısından baktığımızda; bu üç beş tane büyük grup, isimleri ile, azametleri ile orantılı bir büyüklüğe, bir ağırlığa sahip değiller, Türkiye ekonomisi açısından.

Asıl görünmeyen yönü ekonomimizin, dediğim gibi, %90’nın üzerindeki bir bölümünü, bu küçük ve orta boy işletmeler oluşturuyor. Bunlar da daha çok Anadolu sathına yayılmış vaziyetlerde. Örneğin, sanıyorum Erzincan’da da, her halde bir organize sanayi bölgesi vardır. Organize sanayi bölgeleri, bulundukları illerin ekonomisini, sanayisini ayakta tutmaya çalışan kuruluşlar... O nedenle, ekonomi gazeteciliği, haberciliği bir boyutu ile sizleri de, yani yerel medya dediğimiz, mahalli basın dediğimiz kuruluşları da ilgilendirebiliyor. Mesela biz, Milliyet gazetesinde, zaman zaman haftada bir gün iki gün “Anadolu ekonomisi” diye özgün haberler, özel haberler yapmaya çalışıyoruz. Bunun da amacı, az önce söylediğim tespitten yola çıkarak gerçekleştirilen bir proje. Amaç okuyucunun, hergün Sakıp Sabancı’nın ne dediğini, Bülent Eczacıbaşı’nın ne dediğini okumasından ziyade, Anadolu’da da gerçekten çok ciddi işadamları var. Uluslararası düzeyde ürünler üreten, yatırımlar yapan, kendi boyutuna göre sanayicilerimiz var, ama bunların medyaya yansımaları pek fazla olmuyor. Bu tarz bir habercilik ile en azından Anadolu’nun diğer kentlerinde de, ekonomi alanındaki yaşananları bir ölçüde Türkiye çapında duyurmaya çalışıyoruz. Ama bunu asıl yapacak olan da sizlersiniz. Bulunduğunuz yerdeki bu tür ekonomik hareketleri, canlılıkları, yeni yatırım alanlarını Türkiye’ye duyurmak sizlerin elinde, ama öncelikle ilinizde belki bir moral etkisi olacak şekilde duyurulması gerekebiliyor.

O nedenle, kendi gazetelerinizde, yayınlarınızda bunları yansıtmak için de ekonomi gazeteciliğinin belki, ilkelerini dememeyim ama, çünkü illa bir ekonomi eğitimi almak, mutlaka bir takım kavramları, tanımları çok iyi bilmek gerekmiyor. Çünkü, sonuçta biz işin gazetecilik boyutunu yapıyoruz. O, akademik boyutu, o konunun uzmanlarını ilgilendiriyor. Ama bizim daha çok günlük gazetelerde yapmaya çalıştığımız şey, herkesin anlayabileceği, her eğitim düzeyinden insanların kavrayabileceği bir şekilde ekonomik olayları anlatmak, yani enflasyon dediğimiz zaman, “enflasyon artıyor veya düşüyor” dediğimiz zaman, bunu; “enflasyonun oluşumunda yaşanan süreç nedir? Endeks ne demektir? Endeksin içindeki kalemlerin ağırlıkları nelerdir?”den ziyade, çok basit bir tanımla, enflasyon dendiği zaman anladığımız, kafamızda canlanan olay, hayat pahalılığı. Eğer, bugün ekmeği 50’ye alıyorsanız yarın 75’e alıyorsanız, ekmeğin fiyatı artmış, demek ki ülkede enflasyon var diye kafamızda canlanabiliyor. Bunu en basit hali ile okuyucuya anlatmak, önemli olan da bu.

Son yıllarda ekonomi gazeteciliğinin önemi artmakla beraber, bir boyutu ile de en çok sınırlanmaya çalışılan bir gazetecilik alanı. Neden? Çünkü, medyanın kendi yapısında çok ciddi değişimler yaşanmaya başlandı. Son 8-10 yıldan bu yana Türkiye’de, dünyada olduğu gibi, gazetecilik, öyle gazetecilikten gelen insanların yapabileceği bir iş olmaktan çıktı. Biraz geriye gittiğimiz zaman gördüğümüz tablo neydi? Gazeteci gazete sahipleri vardı. Yani adam kendi gazetesini kurmuş, ama kendisi de gazeteci, aynı zamanda o gazetenin başyazarlığını yapıyor, köşe yazarlığını yapıyor, ama gazeteci arkadaşları da kendisi ile beraber çalışıyorlar ve bu şekilde yaşayan, yaşayabilen gazeteler vardı. Oysa günümüzde, ekonomik ilişkilerin, dışa açılmanın, piyasa ekonomisine geçişin ve çok yoğun rekabetin getirdiği ilişkiler ağı bu alana biraz daha, biraz daha değil hatta, çok ciddi bir şekilde büyük sermayenin girmesini zorunlu kıldı. Büyük sermaye bu alana girince de, tabii bu mesleği izah eden biz gazetecilerin manevra alanları bir ölçüde daraldı, diyebiliriz. Çünkü, büyük sermaye bu alana para yatırırken, bu alana yatırım yaparken, tabii bunun karşılığını da büyük ölçüde bekliyor. Bunun karşılığını nasıl bekliyor? Bu alandaki etkinliğini kullanarak. Türkiye’de de özellikle ekonomide ve bir takım kredilerin veya buna benzer şeylerin paylaşımında devletin etkinliği gözönünde tutulduğunda, medya alanına yatırım yapan büyük sermaye daha çok medyayı da kullanarak, bu alandan alacağı payın artırılması amacı ile zaten giriyor.

Gazetecilik, habercilik o işin bir boyutu, ama eski gazeteci ağabeylerimizin kurduğu; kendisi gazeteci olup, aynı zamanda gazetenin de sahibi olduğu gazetelerin çok büyük bir bölümü bugün yaşamıyor. Niye? Çok idealist düşünceler ile kurulan yapılanmalardı onlar. Oysa, bugün artık herkes şunu kabul ediyor ki, gazeteler de, ticari işletmeler. Nasıl Arçelik fabrikası kar etmek zorunda ise veya bir televizyon fabrikası, bir başka sanayi tesisi, tekstil fabrikası kar etmek zorundaysa, gazeteler de kar etmek zorunda. Çünkü adam: “ben işi para kazanmak için kurdum, onun için yapıyorum” diyor. Bunu da yaparken, ilan-reklam gelirinden tutun, kredisine, sağlayacağı teşviklere, desteklere kadar pek çok beklentisi var. Bu beklentilerin karşılanması noktasında da sizin yapacağınız habercilik etkili olacak. Nasıl etkili olacak? Yani insanları küstürecek, bu paylaşımı sağlayan veya düzenleyen, organize eden birimlerin başındaki kişiler ile medya grubunuzun ilişkilerini bozacak haberlerin yapılmasına bir ölçüde resmen ve duyurarak; “kardeşim bunu yazmayın, çizmeyin” şeklinde değil, ama üstü örtülü bir şekilde, bunların yayınlanması, bu tür haberlerin yer alması noktasında bazı sıkıntılar olabiliyor.

Daha doğrusu, gazetelerin sahiplik yapısı, öncelikle bugün, özellikle de ekonomi basını üzerinde çok ciddi bir baskı aracı olabilir. Çünkü, büyük guruplar halinde bugün artık organize olmuş olan Türk medyasına baktığımız zaman, hemen hemen her gurubun çok değişik alanlarda faaliyetleri var. Sadece, gazetecilik yapmıyorlar. Bunun yanı sıra bankacılık yapıyorlar, turizm işi ile uğraşıyorlar, sigortacılık işi ile uğraşıyorlar, otomotivden, tekstile kadar çok değişik alanlarda faaliyet gösteriyorlar, hatta uluslararası bir takım yatırımlara da yönelebiliyorlar. Dolayısıyla, iş böyle olunca, bu konu soru-cevap bölümümüzde de, sanıyorum tartışmalarda da gündeme gelecektir. Değerlendiririz.

Büyük medya grupları, örgütlenmeleri, işletmeleri çok değişik alanlarda faaliyet gösterdikleri için, ekonomi haberciliği bu gruplar açısından çok önemli. Ama, bu haberciliğin yapılması sırasında bir takım sıkıntılar doğabiliyor. Neden? Bugün, Türkiye’de bir bankacılık krizi yaşanıyor. Bankalar ile ilgili haberlerin yapılmasında bir takım sıkıntılar yaşayabiliyoruz. Çünkü görev yaptığımız grupların da hepsinin bir veya iki tane bankası var. Bankalar ile ilgili haber yaparken çok dikkatli olmak zorundasınız. Yasanın getirdiği bir takım yasaklar, sınırlamalar var. Ama, bir taraftan da bir tercih yapılmak zorunda. Çünkü, bazı şeyler de bilginiz dahilinde, yani biliyorsunuz ki bugün Türkiye’de bir takım bankaların çok ciddi sıkıntısı var. Beş tanesine, sekiz tanesine el konulmuşsa, aslında el konulması gereken veya el konulma aşamasında bulunan banka sayısı belki 16 veya 20, ama bunlar ile ilgili haberler yapma aşamasına gelindiğinde bir takım engeller ile karşılaşıyorsunuz. Çünkü, o bankaların bir kısmı bazı medya guruplarının bankası, dolayısıyla televizyonları var, gazeteleri var. Bunların siyasi iktidar üzerinde bir takım etkileri olabiliyor. O ilk beş bankaya el koyma kararı sırasında da, mesela, bizler yıllardır bu konuyu takip eden insanlar olarak biliyorduk ve bekliyorduk ki, bu sayı beşin üzerinde olmalıydı. Çünkü en az bir o kadar daha banka, aynı kriterlerde değerlendirilmiş olsaydı, yönetimlerine el konulma aşamasındaydı. Fakat, bu bankaların bazıları, dediğim gibi televizyon veya yazılı medya kuruluşlarına ait olduğu için, belki biraz da siyasal iktidar, bunların kendi üzerine gelmesinden çekindiği için, bu bankaları şimdilik unutmuş gibi göründü. Ama ekonominin kendi çıkarları, tasarruf sahiplerinin çıkarları açısından baktığımız zaman da, hala, Türkiye’de çok ciddi bir tasarruf sahibi kesim risk altında. Niye? Her an bu bankalar da çok ciddi darboğaza girebilir, yükümlülüklerini yerine getiremez hale gelebilir. Ama, dediğim gibi arkalarında bir takım medya grupları olduğu için, şu anda normal faaliyetlerini sürdürebiliyorlar.

Araştırmacı gazetecilik boyutuna geldiğimiz zaman, “iş neden hep ekonomi ile, bu tip gazetecilik yaklaşımı ile büyük ölçüde bağdaştırılıyor?” denildiğinde, az önce anlattığım bu çıkar ilişkilerinden kaynaklanıyor olay. Yani, çıkar ilişkisi dediğiniz şey büyük ölçüde parasal ve maddi çıkara dayanan şeyler. Usulsüz kredi temin etmek. Dediğim gibi, Türkiye’de zenginlikleri dağıtan daha çok devlet olduğu için de; bu tür ilişkiler daha çok devlet ile kurulan ilişkiler düzeyinde gelişiyor. Kamu arazilerinin ucuza kapatılması, usulsüz bir işlemin yapılarak rakiplerinize fark atmanız veya bir yatırım yapacaksanız, bununla ilgili diğer, rakiplerinize oranla veya rakipleriniz olmasa da, bir takım ilişkilerinizi devreye sokarak, size çok daha olağanüstü desteklerin teşviklerin sağlanması bilahare, bunlar ortaya çıktığında da, dediğim gibi, bazı skandalların patlak vermesi...

Şimdi, hal böyle olunca. Birinci unsur olarak tabii, neyi, nereden takip edeceğiniz. Örneğin, diyelim bir haber geldi size, bir istihbarat geldi, şurada şöyle şöyle bir olay var. Ama, bunun usulsüz olduğu kanaati hakim, haksız çıkar sağlandığı kanaati hakim, bunu nasıl ortaya çıkartacaksınız?

Bunu ortaya çıkartabilmek için birincisi; bu alana bakan veya bakmayı düşünen arkadaşlarımızın, devletin işleyişini çok iyi bilmesi lazım. Yani bizim devlet yapımız, bizim yönetim yapımız... Her zaman onu vurguluyorum. Nedir, yani bir haberi takip ederken, nereden girerseniz doğru bir çizgi izlemiş olursunuz? Mesela, çoğu büyük gazetelerimizde de bu olabiliyor. Yönetim kademisindeki insanlar dahil, devletin bu yapılanmasını, işleyişini bilmedikleri için haber kullanımında, haberin yazımında çok ciddi maddi hatalar yapılabiliyor. Kavramlarda maddi hatalar yapılabiliyor. O nedenle, dediğim gibi birincisi; Türkiye’deki devlet yapısını çok iyi bilmek gerekiyor. Ne, nereden? Mesela, teşvikler diyoruz. Teşvikler nereden dağıtılıyor? Yatırım teşvikleri veya bir takım vergi düzenlemeleri, uygulamalar buna benzer bir takım kolaylıklar yapılmışsa eğer, bunlar hangi birimler, hangi şartlar ile insanlara veriliyor? Bunu bilmek gerekiyor. Bu işleyişi bilmedikten sonra bazen yanlış kapı çalabilirsiniz, çok somut bilgiler elinizde olduğu halde sonuç alamayabilirsiniz. O nedenle, her ili de, aynı zamanda Türkiye’deki devlet yapılanmasının bir mikro modeli olarak düşünebiliriz. Yani, Ankara’ya baktığımız zaman, Başbakanlık var, Başbakanlığın yanı sıra Başbakan adına onun yetkilerini kullanan Devlet Bakanları var, bir de ihtisas bakanlıkları var. Maliyesi, Sanayi Ticareti, Ulaştırması, Milli Savunması vs. bunların hepsinin kendi görev alanları var. Aynı şey, Erzincan iline geldiğimiz zaman, Erzincan’da da Valiyi, diyelim, Başbakan olarak nitelendirirsek, Vali Yardımcıları var, Devlet Bakanları bunun yanı sıra da merkezdeki bütün kurumların taşra teşkilatları var. İl Bayındırlık Müdürü var, İl Sağlık Müdürü var, İl Eğitim Müdürü var. Yani, bu yapılanma, Ankara’daki bu yapılanma, Türkiye’de il düzeyinde de aynı model olarak kurulmuş durumda. Bu nedenle öncelikle, devletimizin nasıl yapılandığını, örgütlendiğini çok iyi bilmemiz gerekiyor.

İkinci nokta, bu tür olayların takibinde ve ortaya çıkartılmasında denetim birimleri, kilit birimler; yani, teftiş kurumları dediğimiz, denetim kurumları dediğimiz kurumlar ve kurullar. Bu alan da çok etkili. Ben müfettiş kökenli olduğum için, daha önce beş buçuk-altı seneye yakın bir süre müfettiş olarak da görev yaptım devlette. Bu nedenle, bu işleyişin hala tam olarak bilinememesinden, mesela büyük gazetelerimizde dahi bilinememesinden ve takip edilememesinden, açıkçası, bazen rahatsızlık duyduğum da oluyor.

Son 15 yılına baktığımız zaman Türkiye’nin; “neden bu kadar çok skandallar patlak veriyor, neden bu kadar çok vurgunlar, soygunlar yaşıyor Türkiye” diye baktığımızda, büyük ölçüde son 15-20 yıllık dönemde siyasal iktidarların, bu teftiş kurullarından, bu denetim birimlerinden rahatsız olduklarını ve bunların mümkün olduğu kadar etkisini kırma, etkisini azaltma yönüne gittiklerini görüyoruz. Yani, bir “denetimsiz yönetim anlayışı” egemen kılınmaya çalışıldı ve bununla da büyük ölçüde başarılı olundu, denilebilir. Mesela, her kurumun kendi teftiş kurulları var, birimleri var. Bunlar, o kurumla ilgili harcamalardan tutun, atamalara kadar her türlü işlemleri inceliyorlar, denetliyorlar. Müfettişler raporlarını yazıyorlar. Ancak bizde, sistem öyle kurulmuş ki, denetim elemanının yapmış olduğu bir incelemenin sonucunu uygulamaya koyma yetkisi, onun amirinde veya bağlı olduğu Bakan kimse onda. Sadece, son bankalar olayını ele alacak olursak, Bankalar Yeminli Murakıpları Kurulu var. Hazine Müsteşarlığı bünyesinde. Daha önce, Maliye Bakanlığı bünyesindeydi.

1980 sonrası, ANAP hükümetleri döneminde, hatırlayacaksınız Bakanlar Kurulu’nun ilk çıkardığı kararnamelerden bir tanesi, 20’ye yakın yeni, Devlet Bakanlığı’nın kurulması ile lgili kararnameydi. Devlet Bakanlıklarının sayısı artırıldı. Bu artırılışla birlikte de, dönemin Başbakanı rahmetli Turgut Özal, yetkilerin büyük bölümünü kendisinde topladı. Ondan sonra da bu yetkileri, Devlet Bakanlarına paylaştırdı. Devlet Bakanlığı’na getirdiği kişilere. Yani, tasfiye olanları, özelleştirilenleri de hatırlayacak olursak, o yıllarda, yani, 1980’li yılların başında 20’e yakın kamu bankası vardı Türkiye’de. Anadolu Bankası’nı, Etibank’ı, Denizcilik Bankası’nı ve bunların hepsini katarsanız, bugün bu bankaların hiç birisi yok ortada. Bazıları özelleştirildi veya bazıları başka bankalara katılarak tasfiye edildi. O dönemde, hemen hemen her Devlet Bakanı’na bağlı bir veya iki tane banka vardı. Bankalar, birer ikişer paylaştırılmıştı. KİT dediğimiz kuruluşlar, yani devletin en büyük sanayi ve üretim kuruluşları, aynı şekilde Devlet Bakanları arasında paylaştırılmıştı. Öyle bir yapı vardı ki, her Bakan’ın bir bankası var, herkesin bir tane de KİT’i var. İstediği kişiyi yönetime atıyor, istediği kişiyi oraya getiriyor, istediği kişiden alım yapıyor falan. Böyle, “devlet eli ile insan zengin etme modeli”nin uygulandığını, ben, kişisel kanaatim olarak söylüyorum. Ama bunu yaparken de tabii, en büyük rahatsızlık yaratacak unsur neydi? Denetim birimleri.

Denetim birimlerini de etkisizleştirme yoluna gidildi. Birimlerin, kendi Teftiş Kurulları son derece zayıflatıldı. Bunun yerine Başbakanlık’ta, Teftiş Kurulu oluşturuldu. Başbakanlık Teftiş Kurulu da biraz devşirme yöntemi ile derleme, toplama, diğer kurumlardan toplanan müfettişlerden oluşan bir kurul. Bu kurul sadece, Başbakan talimat verirse inceleme yapıyor. Bugüne kadar da geriye dönüp baktığımızda, çok ciddi incelemeler yapıldığı izlenimi veren bir takım raporlar yayınlandı. Mesela, Başbakanlık Teftiş kurulu tarafından bir hayali ihracat raporu yayınlandı. Çok ileri düzeyde diyebileceğimiz iddialar yer almasına karşın, bu raporların icraatını sağlayacak makam, siyasi otorite olduğu için de bu raporların hiçbirisi uygulanmadı.

O nedenle, belki ülkenin devlet yapısında, bu yönde bir değişikliğe gitmekte yarar olabilir. Yani, denetim birimlerini özerkleştirmek, denetim birimlerini bağımsız hale getirmek, çünkü az önce, bankalar olayını örnek verirken söyledim. Ben, 20 yıla yakın bir süredir Türk ekonomisini izleyen bir gazeteci arkadaşınız olarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim. Hazine Müsteşarlığı’nda, daha önce Maliye Bakanlığı’na bağlı dönemde de Bankalar Yeminli Murakkıpları Kurulu’nda, bugün battığı veya içinin boşaltıldığı söylenen bankalar da dahil, ama en azından şu anda faaliyette olan pek çok banka hakkında, yönetimlerine el konulması, kapatılması, tasfiye edilmesi veya yöneticilerinin derhal suç duyurusu ile cezalandırılarak görevden alınması, bankacılıktan men edilmesini içeren raporlar var. Ama, bu raporlar geliyor, geliyor Hazine Müsteşarlığı’nın bağlı olduğu Devlet Bakanı’nın önüne. Çünkü Bakan onay verecek. tamam diyecek; “şu bankaya el koyun veya şu bankayı tasfiye edin, bu bankayı kapatın”.

1 Eylül’e kadar Türkiye’deki sistem buydu. Ama, bunların hiçbirisi yapılmadığı için de bugün Türkiye’de, bankacılık sektörü maalesef bu hale geldi. Şimdi size sadece bir tanesini örnek olarak anlatacağım. O zaman sanıyorum, tablo biraz daha gözünüzün önünde canlanacak. Ama tabii bunları, dediğim gibi Bankalar Yasası’nın koymuş olduğu yasaklar çerçevesinde isim verebileceğim, çünkü bazıları halen faal olan bankalar. Bazıları da Türkiye’nin çok önde gelen büyük kuruluşları, olayda kahraman olarak ismi geçecek olan birimler. Böyle olunca, kamuoyuna yansıyamıyor bir takım şeyler, bu yasaklardan ötürü.

Türkiye’nin en temel sorunlarından biri kurumların birimlerinin şeffaflaşamaması. Herkes herşeyi biliyor. Sadece, o olaylardan birebir etkilenen, o olaylardan en olumsuz şekilde etkilenen vatandaşların hiçbir şeyden haberi yok. Yani, parası batan, varlığından olan insanların hiçbir şeyden haberi yok, ama onlar adına devleti, bankaları, kurumları yöneten insanlar; denetçiler, siyasetçiler, müfettişler, bürokratlar ve biz gazeteciler. Büyük bölümü ile de bu olayları izleyen, takip eden insanlar olarak bunların çoğunu hepimiz biliyoruz, ama bazıları, dediğim gibi kanunla yasaklanmış bankalar, güven müessesesi olduğu için bunlar hakkında yazı yazamıyorsunuz. Kanun yasaklamış, itibar müesseseleri, “adımı vererek yazamazsın” diyor, yazamıyoruz. Bazıları bilindiği için yazılabileceği halde, sizlere az önce anlattığım, Türkiye’de medya örgütlenmesinin, medya sahipliğinin son dönemde gösterdiği yapılanmadan ötürü yazılamıyor. Çünkü, medya kuruluşlarının kendilerinin de bu tür kurumları var. Yani bugün medya kuruluşlarının sahip olduğu bazı bankalar var ki, Bankalar Birliği’ne bunlar her üç ayda bir bilançolarını vermek zorunda oldukları halde (çünkü, Bankalar Birliği de, Türkiye’deki bütün bankaların bilançolarını ilan ediyor kitap halinde) bir kaç tane banka var, bunlar bilançolarını vermiyorlar. Hala faal olan bu bankalar, Bankalar Birliği defalarca yazı yazmasına rağmen göndermiyorlar bilançolarını. “Göndermiyorum kardeşim, canımı mı alacaksın, vermiyorum.” Çünkü, bilançosunu verdiği an, görülecek zaten. Banka, fiilen batmış durumda, bitmiş. Faaliyet bile göstermemesi lazım, bugün el konulması lazım, ama böyle bir tablo ile karşı karşıyayız. Bu da medya gücünün, biraz, yani “kötüye kullanımı” tabirini kullanmak istiyorum. Kötüye kullanımını da şu olay bizlere gösteriyor.

Olay şu; Bir banka düşünün. Türkiye’deki çok büyük gruplardan birisine ait. Ama şu anda, el konulmuş bankalar arasında bu banka. Bundan, 3-4 sene önce bu bankayı, yine Türkiye’nin önde gelen bir siyasetçisi ve sanayicisi, çok büyük bir grubun sahibi almak istiyor. Karşı tarafta çok büyük, talip olanlar da çok büyük, banka da çok muteber bir banka. Tamam diyorlar, aralarında anlaşıyorlar. Yalnız bankayı almadan önce, adam; “bunların hepsi devletin arşivlerinde, hatta bir kısmı savcılıkların elinde, fakat savcılıklar bile bu gruplardan birinin etkinliğinden öylesine ürküyorlar ki veya bununla bir dava dosyasının işleme konulmasından öyle ürküyorlar ki, Türkiye ekonomisi sarsılabilir. Çok büyük ve ekonominin her yerine dal budak sarmış bir grup. Uluslararası düzeyde de çok ciddi, itibarı olan bir grup. O nedenle, herkes şimdi bir suskunluk döneminde. Yalnız biz size, bu bankayı vermeden önce, siz bizim bu bankadan yarım milyar düzeyinde bir kredi alın” diyor, bankayı alacak olan kişiye. Bankayı alacak olan kişiye, satmayı düşündüğü banka için, 500 milyon dolara yakın bir kredi açıyor. Fakat, adama krediyi vermiyor. “Sen” diyorlar, “bu krediyi aldım diye, şuraya imzanı at ama sana para yok.” Aynı grup, parayı yurt dışındaki diğer bankasına havale ediyor. 500 milyon dolar, yurt dışına gidiyor. Bir ay sonra, bankanın satış işlemleri gerçekleştiriliyor.

Şimdi düşünün. Bankayı alan adam, bir ay önce zaten o bankadan 500 milyon dolar kredi almış, satın aldığı bankaya borçlu durumda, 500 milyon dolar. Banka kendisine geçtikten sonra bakıyor ki, bankanın içinde hiçbir şey yok. Epey bir para götürülmüş zaten, bir de üstelik, banka satılmadan önce kendisine de bankadan 500 milyon dolar kredi açılıp, borçlandırılmış bankaya. Aradan bir ay geçiyor, ama bu arada şunu da görüyor. Kendisine bankayı satan grubun şirketlerinin de, o bankadan aldığı çok ciddi krediler var. Bunların tutarı da 500 milyon doları aşıyor. Çok büyük şirketler bunlar. Yurt dışına gönderdikleri krediyi, bankayı satan yurt dışındaki bankasından geri getiriyor. Diyor ki; “kardeşim, bizim sana sattığımız bankada şirketlerimizin almış olduğu krediler vardı. Biz sana bankayı sattık, borcumuzu harcımızı da temizliyoruz. 500 milyon dolarını da ödüyoruz. Senin, bizim şirketlerimizden kredi alacağın falan da kalmıyor. Hadi bakalım tokalaşalım.” Yani, herşey kağıt üzerinde, herşey belgeli, herşey bilgisayar kayıtlarında da var, dosyalarında var, o kadar bariz.

Düşünün, bankayı alan adamın hem siyasi hayatı, hem ekonomik hayatı artık neredeyse bitme aşamasına gelmiş, adam hüngür hüngür ağlıyor. Diyor ki, “en büyük kazığı yiyen benim” diyor. “Hem bana kredi açıldı, ama ben krediyi almadım, bana içi boşaltılmış bir banka satıldı.” Yani, “daha bankayı almadan 500 milyon dolar içeri girmiştim,” diyor. “Bankayı aldım bir beşyüz daha içeri girdim, çünkü alırken de para ödedim. Bir de üstelik, bana verdikleri, ama cebime koymadıkları krediyi, kendi, yurt dışındaki bankalarında çevirip geri getirip, kendi şirketlerinin benim bankama olan borçlarını kapatmakta o parayı kullandılar. Dolayısıyla, zaten ben bankayı aldığımda, bir milyar dolara yakın, bu bankanın içi boşaltılmış, zarara sokulmuş ve ben bir de üstelik, 500 milyon dolar da ekstradan borçlandırılmış durumdaydım.”

Bütün bunları, bankayı alırken, o da biliyordu. Tabii o da, çok fazla temiz bir insan değil. Çünkü, o da biliyor ve almadığı bir krediyi “aldım“ diye 500 milyon dolar borcun altına giriyor. Demek ki; “bankayı alalım da, bir 500’de biz götürürüz aldıktan sonra” diye düşünerek almış ama, asıl burada ilginç olan, bu satış işlemine devletin hazinesi cevaz veriyor. Diyor ki, “tamam bu banka çok iyi bir banka, satılabilir”. Bilançosu herşeyi, falan filan düzgün, çünkü 1 Eylül öncesine kadar Türkiye’de bankacılık lisansları Hazine Müsteşarlığı tarafından veriliyordu. Kim bankacılık yapabilir, kim yapamaz? Bu adama lisansını da devletin hazinesi veriyor. Hazinenin bağlı olduğu Devlet Bakanı da mühürünü basıyor. “Tamam kardeşim, al kapı gibi, çok iyi bir iş yaptın. Pırıl pırıl bir banka aldın. Hadi başla faaliyetine” diyor.

Şimdi herşey, ilişkiler, organizasyon, o kadar güzel kurulmuş ki, tamamiyle bir soygun, bir