HABER
DEĞERLENDİRME
Behçet FAKİHOĞLU
Türkiye
Gazetesi Sorumlu Müdürü
Gazete
bir bakıma haber demektir. İnsanlar bilgilenmek için gazete
alırlar. Olaylarla ilgili haberleri okumak isterler. Olup biteni, ilgisini
çeken tüm haberleri aldığı gazetede görmek isterler. Haberlerin,
belli kurallar içinde yerleştirildiği gazete, yazı
işlerinde, yani gazetenin mutfağında şekillenir.
Haber
merkezinde veya havuzda toplanan haberlerin hangi kaynaklardan geldiğine
bakalım:
1.
Ulusal ve uluslararası haber ve fotoğraf ajansları.
2.
Gazetenin bünyesinde bulunan haber kaynakları veya birimleri.
a) İstihbarat Servisi. Bu
servisin bünyesinde ağırlıklı olarak polis ve adliye
muhabirleri çalışmaktadır. Eğitim, sağlık ve
magazin muhabirleri de bu servis bünyesinde çalıştığı
gibi, bazı kuruluşlarda da ayrı birim olarak kurulmuştur.
Zamanla başka ilginç konularla ilgilenen muhabirler de
barınabilmektedir.
b) Ekonomi ve Dış haberler
Servislerine bağlı muhabirler. Bunlar merkezde olabilecekleri gibi değişik
illerde veya ülkelerde bulunabilirler.
c) Ankara haber Merkezi.
d) Yurt Haberler Servisinin
bünyesinde bulunan muhabirler.
e) Özel haber yapan,
değişik konumda ve statüde bulunan muhabirler.
f) İnternet veya başka
kaynaklar.
Bütün
bu kaynaklardan sürekli haber akar. Haber havuzuna hergün 1000in üzerinde
haber düşer. Haber havuzunun başında Haber Müdürü bulunur. Haber
Müdürü ve ona bağlı olan Haber Merkezi bütün bu haberleri toparlamak,
geliştirmek, tamamlatmak, yayına uygun hale getirmekle yükümlüdür.
Haber Müdürü, tecrübeli ve iyi yetişmiş bir gazetecidir. Haberi iyi
seçer, iyi hisseder, iyi takip eder ve tüm gündeme hakimdir. Haberi
kısaltmak, uygun başlıkları bulmak, okunur hale getirmek
kolay değildir. Her haberde eksikliği mutlaka farkedebilecek bir
birikime sahip olmalıdır.
Haber
Müdürünün değişik kanallardan gelen haberleri birleştirmek gibi
oldukça zor bir işi de vardır. Bilgisayarına gelen haberlerin
tamamını tarar. Çok önemli olanları ayrı dosyalarda
toparlar. Benzer olanları bir araya getirir. Gereksiz gördüklerini de çöpe atar. Gözünün önündeki
havuza hakim olmak için gereksiz malzemeden temizler.
Haber
Merkezinde tecrübeli gazeteciler bulunur. Gündeme ve gazetenin yayın
politikasına uygun haberleri toparlamak için Haber Müdürünün direktifleri
doğrultusunda çalışırlar.
Gazetecilik
Ekip İşidir
Gazetecilik
ekip işidir. Yayın yönetmeni, yazı işleri müdürü, haber
müdürü, servis şefleri, editörler ve diğer gazeteciler uyum içinde
çalışmalı, birbirlerini tamamlamalıdırlar.
Haber
Havuzuna düşen haberler, kodlarına göre ilgili servis şeflerinin
bilgisayarlarına da düşer (ekonomik, dış haberler, kültür
sanat, magazin, spor gibi).
Haber
havuzuna, haberlere müdahale yetkisi belirlenmiştir. Yayın yönetmeni,
yazı işleri müdürü tam yetkilidir. Servis şefleri kendileriyle
ilgili haberlerde yetkilidir, ama koordinasyonlu olmak şartıyla.
Yayın
yönetmeni, ilgili müdürler ve servis şefleri değişik zamanlarda
toplanarak gündemi ve sayfaların oluşumunu görüşür.
Yazı
İşleri
Gazete,
pazara sunulan herhangi bir maldan farksızdır. Okuyucu beğenirse
alır. Bütün gazetelere büyük ölçüde aynı malzeme gelir. Buna
şekil verenlerin yetenekleri farklılık kazandırır.
Gazeteyi
şekillendiren yazı işleri ekibidir. Başında, yazı
işleri müdürünün bulunduğu, sayfa sekreterleri ve diğer
elemanlardan oluşmuş bir ekip. Gazetenin şekli ekibin
damgasını taşır, uyandırdığı ilgi veya
ilgisizlik de başarı veya başarısızlık olarak
algılanır.
Sayfalar
yapılırken, haberler değerlendirilirken bulvar gazeteleri ile
fikir gazeteleri farklılıklar gösterir. Bulvar
basınınında büyük hurufat, bol fotoğraf, büyük
başlıklar, kısa yazılar, kısaca göze hitap etme
esastır. Fikir gazetelerinde ise beyne yönelme, nisbeten küçük hurufat,
uzun yazılar, okuyucuyu düşünmeye yönelten bir anlayış öne
çıkar.
Birinci
Sayfa
Haberlerin
ilginç, çekici, albenili olarak
sunulması için sayfalar, özellikle birinci sayfa büyük önem
taşımaktadır. Birinci sayfa gazetenin vitrinidir. Okuyucu bu
sayfayı görerek gazeteyi alır. Günün önemli gelişmelerinin
sergilendiği sayfadır. Birinci sayfa gazetenin
başarısını gösteren önemli bir skaladır. En yetenekli
sekreter tarafından yapılır. Gazetelerin karakteristik
özelliklerini taşır. Bulvar ve fikir gazetelerinde büyük farklılıklar
göstermekle beraber, birinci sayfalar bazı kurallar dahilinde
yapılır.
Sayfanın
başında, logonun altında manşet bulunur. O günkü olaylar
ayıklanır, en önemli olanı seçilir, manşet
yapılır, bu da başka haberlerle desteklenir. Manşet haberin
önemine göre büyük puntolu başlık seçilir. Manşet
çarpıcı olmalı, gazeteyi aldırmalıdır.
Sıradan bir haber manşete çıkarılıp sekiz sütüna
verilemez. Manşete çıkarılan haberin önemi, veriliş
büyüklüğüne uygun olmadır. Manşet haber sonraki günlerde devam
ettirilmelidir. Bir gün verilip, kesilmemeli, okuyucu merakta bırakılmamalıdır.
Zaten gazetecilik takip gerektirir, bütün haberlerin gelişimi takip edilip
okuyucuya sunulmalıdır.
Eksiden
sürmanşet denilen ve gazetenin başlığının
üzerinde verilen haberler çoktu, ama şimdi genellikle buralar promosyon
anonsları için kullanılıyor.
Birinci
sayfayı, bir fotoğrafı tablo gibi işleyerek yapanlar da
oluyor. Ama genel olarak birinci sayfada 13 haberin yer alması kuralı
göz önüne alınır. Günün en
önemli olayları, önem derecesine göre ve büyüklükte verilir.
Mizampaj,
yani safya düzeninde çeşitli kurallar göz önüne alınır.
Gazetelerin çoğu blok çalışmaktadır. Yukarıdan
aşağıya doğru hurufatlar küçülmektedir. Rengarenk yazı
yerine siyah yazı seçilmektedir. Ancak zaman zaman dikkati arttırmak
için renkli spotlar kullanıyor. Fotoğraflar da sayfaya dengeli bir şekilde
yerleştirilir.
Dil
Kullanılan
dil çok önemlidir. Kısa ve anlaşılır cümleler
kullanılmalı. Ağdalı anlatımlardan
kaçınılmalıdır. Bir cümlede onbir kelimeden fazla
kullanmamaya çalışılmalıdır. Uzun cümleler ve uzun
yazılar okuyucuyu sıkmaktadır. Uzun yazılarda ara
başlık ihmal edilmemelidir. İyi Türkçe ve düzgün üsluptan taviz
vermemek gerekir.
Haberler
sade, açık ve doğru olmalıdır. Bunun için 5 N ve 1K
kuralı aranmalıdır. Yani kısaca ne, nerede, ne zaman,
niçin, nasıl ve kim? soruları aranmalıdır.
Olayların
türüne göre değişik tarz dil kullanılmalıdır. Ekonomik
olaylar anlatılırken bol rakam sıralanır, magazin
haberlerinde renklilik, spor haberlerinde de heyecan hakimdir. Okura soru
sorulmamalı, dolambaçlı anlatımlardan kaçınılmalıdır.
Gazete,
bir günlük ömre sahiptir. Herşey zamanında yazılmalı,
okuyucu yönlendirilmemelidir, yanıltılmamalıdır.
Gazetelerde
sayfalar ekonomi, dış haberler, magazin, kültür sanat, politika, vb.
şekilde sınıflandırılmıştır.
Değişen ihtiyaçlara göre internet, sigorta, eğitim,
sağlık, kadın, oto vb. sayfalar da yapılmaktadır.
Sayfalar genellikle servis şeflerinin kontrolünde, diğer ilgilerinin
bilgisi dahilinde yapılır. Önemli haberler, bu sayfalardan birinci
sayfaya alınarak anonslanabilir. Özellikle ekonomi haberleri ve
sayfaları gittikçe fazla bir yer işgal etmeye
başlamıştır.
Birkaç
yıl öncesine kadar ihtiyaç olarak kabul edilmeyen bazı alanlar veya
konular günümüzde ayrı sayfa olarak okuyucuya sunulabilmektedir. İlerde
okuyucunun talepleri doğrultusunda yeni sayfalar veya bölümler
olabilecektir.
Örneğin,
5-6 yıl öncesine kadar bilgisayar, internet veya bilişim,
iletişim günlük hayatımıza bu denli girmemişti. Bu konulara
ayrı sayfa veya bölüm olarak fazla yer verilmiyordu. Ama, günümüzde hemen
hemen her gazete bu alanlarla ilgili ayrı sayfalar yapmakta, hatta
bazı gazeteler ilave verebilmektedir. Gençliğin bu çağdaş
sektörlere yöneldiği bir zamanda, bunlara gözünü kapayan bir gazetenin
yaşama şansı olamaz.
Hangi
gazete okuyucunun nabzını daha iyi tutarsa, talepleri daha iyi
karşılarsa pazar payını, yani tirajını o ölçüde
arttırır. Bu havayı yakalayamayanlar da okuyucu bulamaz, yani
yaşayamaz.
Benzer
bir örnek, ekonomide verilebilir. Ekonomiyle herkes ilgileniyor. O yüzden
gazetelerin ekonomi servislerinde finans ve borsa birimleri de ayrıca
kurulmaktadır. Bunlar için de ayrı sayfalar verilmektedir.
İlerde
toplumun yeni talepleri olabilecektir. Bunu iyi algılayan ekipler
başarılı olur, diğerlerinin hayat hakkı
sınırlıdır.
Spor
sayfaları ve haberleri, haber merkezi dahil başlı
başına ayrı bir bölümdür. Adeta ayrı bir gazete gibi
çalışmaktadır.
Haber
Objektif Olmalı
Haber
mutlaka objektif ve yorumsuz olmalıdır. Yorum
yapılmışsa, bu, haber metninden ayrı verilmelidir. Haberi
yazan veya kullanan kendi görüşleri doğrultusunda çarpıtma
yapmamalıdır. Yanlış, çarpıtılmış
haberler o yayın kuruluşunun güvenilirliğini,
saygınlığını bitirir.
Yazarlar
veya başkaları haberle ilgili kendi görüşleri doğrultusunda
yorum yazabilir, ama bu ayrı bir şekilde verilmelidir. Haber ile
yorum kesin bir şekilde ayrılmalıdır.
Okuyucu
yanıltılmamalıdır. Günümüzdeki iletişim
imkanlarında okuyucu aldatıldığını kolay anlar ve
bu yarayı onarmak mümkün olmaz. Böyle bir hataya düşülmüş ise
okuyuculardan açıkça özür dilenmelidir. Gerektiği zaman düzeltme
yapmaktan çekinilmemelidir.
Gazetecilikle
ilgili fikirlerine hepimizin değer verdiği, gazeteciliğin
duayeni diyebileceğimiz Sayın Nezih Demirkentin 15.08.2000
tarihli Dünya gazetesindeki Salı
yazısının bir bölümünü, konumuzla ilgili olduğu için
(ilgili kuruluşların adını çıkararak) aynen
alıyorum:
Haber
değerlendirmenin önemi
Basının
dibe vurduğunu gösterecek örnekler saymakla bitecek gibi değil. Haber
değerlendirmede yapılan yanlışlara çoktan razı olduk,
ama bir de maksatlı ve anlamsız haberlerin neden gazetelerde yer
bulduğunu anlayabilmiş değiliz. Hafta içinde .. bir
ortağıyla birlikte Samandırada Otokent adı altında
bir tesisin temelini attı. Kuruluşa Güney Afrikalı bir grup da
ortaktı. Bu grup, otomotiv sanayine girmeye karar vermişti.
Açılışı dokuzuncu Cumhurbaşkanı Demirel
yapacaktı. Haber, ertesi günü bu grubun yayınlarında tam sayfaya
varan ölçülerde yer aldı. Rakip grubun iki gazetesi açılışı
değerlendirmediler. Herhalde bir bildikleri vardı. Bazı
gazeteler ise dokuzuncu Cumhurbaşkanının yaptığı
açılışlara değinmek gereğini duydu. Bu haber,
aynı gurubun diğer saygın bir gazetesinde ise onsekizinci
sayfada resim altı olarak koltuklar boş kaldı
başlığıyla verildi. Tesisi kimin yaptığı
yazılmamıştı, buna karşılık Demirelin
protokol tribününün boş kalmasına üzüldüğü belirtiliyordu.
Ayrıca, Demireli dinleyen bazı işadamlarının
isimlerine yer verilmişti. Bildiğimiz kadarıyla haberin
unsurları vardır. Gazetecilere 5N 1K kuralı adı
altında öğretilen kurallar maksatlı haberler
dışında daima aranır. Özellikle kim? sorusunun
cevabı olmalıdır. Bu grubun otomotiv sektörüne girmesinin, böyle
verilmiş olmasının belli bir nedeni olmalıdır. Sanırım
gazetenin okur temsilcisi, buna değinmek gereğini duyar. Ancak
görünen, basının dibe vurduğu yolundaki görüşlerin
doğruluğudur.
Topluma
karşı sorumlu olduklarını bilmeyen kişiler, gazeteci
olamaz. Halkı bilgilendirme yerine eğlendirmeye ve okurun üç-beş
kuruşunu almaya kalkışanlara sadece sirklerde rastlayabilirsiniz.