¥Metin TÜRK
Türkiye milli gelirinde Denizli'nin payı, son yıllarda yapılan atılımlarla yükselmeye başladı. 1978 yılında 1.2 olan İlin payı, 1996 yılında 1.5 olarak gerçekleşti. Ege bölgesinin İzmir, Manisa ve Aydın'dan sonra en büyük üretim merkezi olması ise büyük bir nimet olarak değerlendiriliyor.
Denizli'nin 1989 yılından itibaren hızlı bir gelişme kaydettiği açıklandı. 1987 yılında 1647 dolar olan Denizli'nin kişi başına geliri, 3 yıl sonra 2563 dolara ulaştı. 1993 yılına gelindiğinde 2675 dolar oldu. Böylece 1987-96 arasında Denizli'nin kişi başına gelirindeki artış % 62'yi buldu. Ancak, Denizli'de kişi başına düşen gelir Türkiye ortalamasına bakıldığında pek iç açıcı olarak nitelendirilmiyor.1990 yılında % 12 civarında olan bu fark 1993 yılında % 14 lere kadar çıktı. Daha sonra azalan bu fark 1996 yılında % 8.7 oldu.
Denizli'de 1992 verilerine göre; 25 ve daha fazla işçi çalıştıran işyeri sayısı 100, çalışanların toplamı ise 12 bin 962 olarak belirlendi. Bu işletmelerden 5 tanesi kamu kuruluşu.
Kamuda çalışanların sayısı 1 milyon 713 kişi olarak açıklandı. 1992 yılında toplam 2 trilyon Türk lirasına yakın katma değer elde edilirken, bu katma değerin % 15'i yani 296 milyar 407 milyon lirası devlete ait işletmelerce gerçekleştirildi.
1992 verilerine göre, Denizli'de en fazla katma değer sağlayan sektör tekstil.
Toplam katma değerinin yaklaşık % 52'sini bu sektör gerçekleştiriyor. Daha sonra gelen taşa ve toprağa dayalı sanayi sektörü de toplam katma değerin % 14'ünü sağlıyor, bu sektörü, % 11.6 ile metal eşya sanayi izliyor.
1990 verilerine göre, Denizli'de imalat sanayinde çalışanların oranı sürekli artıyor. Tarım sektörü, çalışan nüfusun yarısından fazlasını istihdam ediyor. Hemen ardından % 14'e yaklaşan oranı ile imalat sanayi geliyor. Daha sonra ise % 12 ile toplum hizmetlerinde çalışanları görüyoruz. Denizli merkez ilçe, Türkiye'deki 910 ilçe arasında milli gelirdeki payı bakımından 36. sırada yer alıyor. Merkez ilçeyi, ancak 190. sırada yer bulabilen Acıpayam izliyor. Denizli'nin 1996'da Türkiye milli gelirindeki payı % 1.5 olarak gerçekleşti.
Denizli'de sağlanan gelir içinde merkez ilçenin çok büyük payı var. İl gelirinin % 53'e yakın bölümü merkez ilçeden sağlanıyor. Diğer ilçelerden Acıpayam % 9 ile ikinci, Çivril de % 8 ile üçüncü önemli ilçe durumunda.
Denizli, Türkiye mevduatına 1988 yılında % 1.0 oranında katılırken, bu oran 1995 yılında % 1.1'e yükseldi. Denizli'de 1988'de 210 milyon dalar olan mevduat, % 124.4 oranında artarak 1995'te 475 milyon dolara ulaştı.
Denizli'nin 1988-1995 arasında kredi kullanımı % 168.3 oranında arttı. Bu durumda Denizli, dışarıdan kaynak transfer eden bir il durumunda. 1994 yılı itibariyle 90 banka şubesinin bulunduğu Denizli'de, bu şubelerin 36'sı Merkez ilçede, geriye kalanları da diğer ilçelere dağılmış durumda.
1992 'de Denizli'deki 10 ve daha az çalışanı olan işyeri sayısı 16 bin 356, çalışan sayısı da 37 bin 833 olarak belirlendi. Küçük işletmeler en çok ticaret sektöründe. İkinci sırayı imalat sanayii, üçüncü sırayı da toplum hizmetleri alıyor.
Denizli kamu yatırımlarından yararlanmada 30'lu sıralarda yer alıyor. Kamu yatırımlarından 1990 yılında binde 5 civarında pay alan Denizli'nin, izleyen yıllarda oranı düşüyor. 1994 yılından itibaren kamu yatırımlarının payı tekrar artmaya başlıyor ve 1997 yılında 3.4'e kadar çıkıyor.
Denizli, son yıllardaki sanayileşmeyle birlikte nüfusu artan iller arasında. 1991 yılında 763 bin olan nüfusunun 1999'da 900 bine ulaşacağı tahmin ediliyor. Denizli'nin nüfusu 1991-1999 döneminde % 18'lik bir artış gösteriyor ve % 16.4 olan Türkiye ortalamasının üstüne çıkıyor. sayımına göre, Denizli'de nüfusun % 45'i kentlerde yaşıyor.
Yıllık nüfus artışı binde 24 olan bu ilde, kent nüfusu hızla artıyor. Kır nüfusunda da artış gözlenen Denizli'de km'ye 63 kişi düşüyor. Tüm Türkiye'deki Denizli doğumluların nüfusu ise 796 bin 211. Buna göre Denizli doğumluların %21.8'i il dışında yaşıyor. Ayrıca kentte, 6,184 yabancı ülke doğumlu kişi yaşıyor.
Denizli'de 6 ve yukarı yaştaki nüfusun %82.8'i okur-yazar. Bu nüfusun % 63'ü ilkokul mezunu, % 8'i ortaokul, % 8'i lise, % 3'ü yüksekokul mezunu. İlde ayrıca % Z \18 oranında diplomasız okur yazar bulunuyor. Denizli'de 12 ve daha yukarı yaştaki nüfusun % 66.7'si iktisaden faal durumda. Bu nüfusun % 2.6'sı işsiz bulunuyor.
Denizli'de faal 377 bin nüfus, 750 bin kişiyi geçindiriyor. Bu her 1000 kişiye 502 faal nüfusun düşmesi demektir. Ayrıca iktisaden faal durumda olan kimselerin % 37.8'i ücretsiz aile işçisi konumunda yer alırken, daha sonra ise % 33.3 ile ücretliler geliyor. Kendi hesabına çalışanlar %27.8, işverenler de % 1'i oluşturuyor.
1993 verilerine göre Denizli'de, buğday, arpa ve mısırda nispeten verimli bir üretim yapılıyor. Bu durum diğer ürünlerde ise pek geçerli değil. Pamuk ekiminde 8. sırada olan Denizli'nin, üretimde 9. sıraya kadar düştüğü görülüyor. Tütün ekiminde ise 4. sırada yer alıyor. Haşhaş ve anason üretimi bakımından Türkiye toplamından % 2.35 oranında pay sahibi.
Türkiye'deki narın % 7'si, üzümün % 6'sı, kirazın % 5'i ve elmanın % 4'ü Denizli'de yetiştiriliyor.
Haşhaşta Türkiye'nin en fazla üreticisi olan 5 il arasında % 23.56 ile Uşak'tan hemen sonra ikinci büyük üretici olarak yer alıyor. Türkiye'de anason üretiminin % 93'ünü 4 il gerçekleştiriyor. Burdur üretimin yaklaşık yarısını sağlarken, sırayı % 22.04 ile Denizli takip ediyor.
Denizli tarımında endüstriyel bitki ekiminin önemli yeri bulunuyor. İl, Türkiye toplam tütüm ekiminde 3., pamuk ekiminde de 8. sırada yer alıyor.
Denizli, Türkiye toplam mısır ekiminde ise 13. sırada bulunuyor. Denizli sanayiinde bitkiler üretiminde tütün ve pamuğun büyük ağırlığı var. Tütün üretiminde Denizli'nin Türkiye payı % 7.60, pamukta ise % 4.10 . Yağlı tohumlar ekiminde ise ayçiçeği % 77 ile en başı çekiyor.
¥YENİ Gazete (Denizli), Sayı 1020